رابطه صمیمی معمولاً جایی است که انتظار داریم بتوانیم خودمان باشیم، احساساتمان را بیان کنیم، آسیبپذیری نشان دهیم و در کنار دیگری احساس امنیت کنیم. اما در بعضی روابط، هرچه صمیمیت بیشتر میشود، تنش، حساسیت، فاصله یا کشمکش نیز افزایش پیدا میکند.
یکی از موقعیتهایی که میتواند بر کیفیت روابط نزدیک تأثیر بگذارد، اختلال شخصیت خودشیفته یا Narcissistic Personality Disorder است.
با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
خودمحوری، اعتمادبهنفس بالا، رفتار کنترلگرانه یا حتی خودخواهی بهتنهایی به معنای ابتلا به اختلال شخصیت خودشیفته نیست.
این اختلال یک تشخیص بالینی است و تنها متخصص سلامت روان میتواند پس از ارزیابی دقیق درباره وجود آن نظر بدهد.
هدف از شناخت این موضوع، برچسب زدن به شریک عاطفی یا اعضای خانواده نیست؛ بلکه فهم بهتر الگوهایی است که ممکن است در بعضی روابط دیده شوند.
اختلال شخصیت خودشیفته چیست؟
افراد دارای ویژگیهای خودشیفته ممکن است نیاز زیادی به تحسین و تأیید داشته باشند، احساس ویژه بودن کنند یا نسبت به انتقاد بسیار حساس باشند.
در اختلال شخصیت خودشیفته، این ویژگیها معمولاً به شکل پایدار و گسترده در بخشهای مختلف زندگی فرد دیده میشوند و میتوانند بر روابط، کار و تصویر فرد از خودش تأثیر بگذارند.
در ظاهر ممکن است فرد بسیار مطمئن، قوی یا حتی برتر از دیگران به نظر برسد، اما در بسیاری از موارد پشت این ظاهر، عزتنفس شکننده و حساسیت زیاد نسبت به طرد، شکست یا بیاهمیت دیده شدن وجود دارد.
به همین دلیل، رفتار فرد همیشه صرفاً از «دوست داشتن بیش از حد خودش» ناشی نمیشود.
چرا روابط صمیمی برای فرد دارای ویژگیهای خودشیفته دشوار میشود؟
صمیمیت واقعی به چند توانایی مهم نیاز دارد:
پذیرش تفاوت، تحمل آسیبپذیری، شنیدن نیازهای دیگری، پذیرش اشتباه و توانایی کنار آمدن با این واقعیت که همیشه مرکز توجه نیستیم.
همین بخشها ممکن است برای فردی که الگوهای خودشیفته شدید دارد دشوارتر باشند.
در نتیجه، رابطه ممکن است به جای فضایی برای همکاری، گاهی به صحنهای برای اثبات ارزش، گرفتن تأیید یا محافظت از تصویر فرد از خودش تبدیل شود.
شروع رابطه ممکن است بسیار پرشور باشد
بعضی افراد در روابطی که ویژگیهای خودشیفته در آنها پررنگ است، تجربه میکنند که ابتدای رابطه بسیار جذاب و پرهیجان بوده است.
ممکن است توجه زیاد، تعریفهای فراوان، تماس مداوم یا احساس یک ارتباط بسیار خاص وجود داشته باشد.
اما این الگو در همه افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته دیده نمیشود و نباید صرفاً بر اساس شروع پرشور یک رابطه، چنین تشخیصی مطرح کرد.
در برخی روابط، با افزایش صمیمیت و آشکار شدن تفاوتها، فرد دیگر نمیتواند همان تصویر ایدهآل اولیه را حفظ کند و اختلافها پررنگتر میشوند.
وقتی تحسین جای صمیمیت را میگیرد
همه انسانها تا حدی به تأیید نیاز دارند.
اما اگر ارزشمندی فرد بیش از حد به تحسین دیگران وابسته باشد، شریک عاطفی ممکن است بهتدریج احساس کند وظیفه دارد دائماً فرد مقابل را تأیید کند.
مثلاً اگر تحسین کاهش پیدا کند یا نقدی مطرح شود، فرد ممکن است آن را نه به عنوان یک اختلاف معمولی، بلکه به عنوان بیاحترامی یا تهدید تجربه کند.
در چنین شرایطی، رابطه میتواند از یک ارتباط دوطرفه به رابطهای تبدیل شود که یکی از طرفین دائماً مراقب است چیزی نگوید که دیگری احساس شکست یا تحقیر کند.
حساسیت شدید نسبت به انتقاد
یکی از ویژگیهایی که ممکن است دیده شود، تحمل پایین در برابر انتقاد است.
حتی یک بازخورد ساده مثل:
«از این رفتارت ناراحت شدم»
ممکن است به عنوان حمله به شخصیت فرد برداشت شود.
واکنش میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد:
دفاع شدید
خشم
کوچک کردن طرف مقابل
تغییر موضوع
انکار مسئولیت
کنارهگیری و قطع ارتباط
تلاش برای اثبات اینکه دیگری مقصر است
در چنین فضایی، شریک عاطفی ممکن است کمکم از بیان ناراحتیهای خود صرفنظر کند.
دشواری در همدلی چه اثری بر رابطه دارد؟
همدلی یعنی بتوانیم تجربه دیگری را ببینیم، حتی اگر کاملاً با او موافق نباشیم.
در برخی افراد دارای اختلال شخصیت خودشیفته، توجه پایدار به احساسات و نیازهای دیگران دشوار است.
برای مثال، فرد ممکن است هنگام ناراحتی شریک خود بیشتر به این فکر کند که:
«این حرف درباره من چه معنایی دارد؟»
تا اینکه:
«طرف مقابل الان چه احساسی دارد؟»
این مسئله میتواند باعث شود شریک عاطفی احساس کند شنیده یا دیده نمیشود.
با این حال، همدلی در افراد مختلف صفر و یک نیست و ممکن است بسته به موقعیت، شدت علائم و شرایط روانی فرد تغییر کند.
رابطهای که به رقابت تبدیل میشود
در بعضی روابط، اختلاف ساده میتواند به مسئله «برنده و بازنده» تبدیل شود.
به جای اینکه سؤال این باشد:
«چطور این مشکل را با هم حل کنیم؟»
گفتگو به این سمت میرود که:
«چه کسی حق دارد؟»
«چه کسی مقصر است؟»
«چه کسی باید عقبنشینی کند؟»
وقتی رابطه دائماً به مبارزه برای برتری تبدیل شود، امنیت عاطفی کاهش پیدا میکند.
در یک رابطه سالم، گاهی میتوان حق را به دیگری داد، عذرخواهی کرد و پذیرفت که هر دو نفر ممکن است بخشی از مسئله را ساخته باشند.
شریک عاطفی ممکن است کمکم خودش را زیر سؤال ببرد
اگر فرد بارها احساسات، برداشتها یا نیازهای شریک خود را بیاعتبار بداند، طرف مقابل ممکن است به تدریج نسبت به تجربه خودش دچار تردید شود.
مثلاً با خود فکر کند:
«شاید من زیادی حساسم.»
«شاید حق ندارم ناراحت باشم.»
«شاید واقعاً همه مشکلات تقصیر من است.»
البته اختلاف در برداشتها در هر رابطهای طبیعی است.
اما اگر یک نفر به طور مداوم احساس کند حق ندارد به برداشت و احساس خودش اعتماد کند، لازم است الگوی رابطه جدیتر بررسی شود.
چرا فاصله گرفتن گاهی دوباره با نزدیکی دنبال میشود؟
در برخی روابط، ممکن است چرخهای از نزدیکی و فاصله دیده شود.
فرد زمانی که احساس میکند دیگری از او دور شده، توجه و محبت بیشتری نشان میدهد؛ اما بعد از بازگشت امنیت رابطه، دوباره فاصله یا تعارض ایجاد میشود.
این چرخه میتواند برای شریک مقابل بسیار گیجکننده باشد.
او ممکن است دائماً امیدوار شود که:
«این بار همه چیز تغییر کرده است.»
اما تغییر پایدار معمولاً فقط با یک دوره کوتاه محبت یا قول دادن اتفاق نمیافتد.
آنچه اهمیت دارد، الگوی رفتاری فرد در طول زمان است.
آیا فرد دارای اختلال شخصیت خودشیفته میتواند عاشق شود؟
داشتن اختلال شخصیت به این معنا نیست که فرد هیچ احساس یا علاقهای نسبت به دیگران ندارد.
افراد دارای این تشخیص نیز میتوانند دلبستگی، علاقه، نیاز به نزدیکی و ترس از از دست دادن رابطه را تجربه کنند.
مسئله بیشتر به این مربوط میشود که این احساسات چگونه مدیریت میشوند.
اگر فرد برای حفظ عزتنفس خود دائماً نیاز داشته باشد دیگری را کنترل کند، تحسین بگیرد یا از پذیرش مسئولیت فرار کند، ساختن یک رابطه امن دشوارتر میشود.
بنابراین سؤال فقط این نیست که:
«آیا دوست دارد؟»
بلکه باید پرسید:
«آیا میتواند در کنار علاقه، احترام، مسئولیتپذیری، همدلی و پذیرش تفاوت را نیز وارد رابطه کند؟»
آیا چنین رابطهای میتواند تغییر کند؟
تغییر ممکن است، اما به چند عامل بستگی دارد.
یکی از مهمترین آنها این است که خود فرد بتواند وجود مشکل را ببیند.
اگر فرد معتقد باشد همیشه دیگران مقصرند و هیچ سهمی در مشکلات رابطه ندارد، تغییر بسیار دشوار خواهد بود.
اما اگر بتواند:
الگوهای رفتاری خود را بشناسد،
تأثیر رفتارش بر دیگران را ببیند،
مسئولیت اشتباهاتش را بپذیرد،
تحمل بیشتری در برابر انتقاد پیدا کند،
و برای درمان همکاری کند،
امکان ایجاد تغییر بیشتر میشود.
رواندرمانی در برخی افراد میتواند به شناخت عمیقتر این الگوها و ساختن شیوههای سالمتر ارتباط کمک کند.
اگر شریک عاطفی شما ویژگیهای خودشیفته دارد چه کنید؟
اولین قدم این نیست که تلاش کنید او را تشخیص دهید.
به جای تمرکز بیش از حد بر برچسب، بهتر است به رفتارهایی که در رابطه اتفاق میافتند توجه کنید.
از خودتان بپرسید:
آیا میتوانم بدون ترس احساساتم را بیان کنم؟
آیا «نه» گفتن من محترم شمرده میشود؟
آیا هنگام اشتباه هر دو طرف میتوانند مسئولیت بپذیرند؟
آیا نیازهای من نیز در رابطه دیده میشوند؟
آیا دائماً احساس میکنم باید مراقب حرف زدنم باشم؟
آیا بعد از اختلاف میتوانیم دوباره به گفتگو برگردیم؟
پاسخ این سؤالها گاهی بیشتر از پیدا کردن یک برچسب تشخیصی درباره کیفیت رابطه به ما اطلاعات میدهد.
مرزهای خود را روشن کنید
اگر در رابطهای هستید که نیازهای شما مرتب نادیده گرفته میشوند، مرزبندی اهمیت زیادی دارد.
مرز سالم میتواند ساده و روشن باشد:
«میتوانیم درباره این موضوع صحبت کنیم، اما اگر توهین شروع شود گفتگو را متوقف میکنم.»
یا:
«نظر تو را میشنوم، اما تصمیم درباره این بخش از زندگیام با خودم است.»
مرز قرار نیست فرد مقابل را کنترل کند.
مرز مشخص میکند شما در برابر یک رفتار چه خواهید کرد.
مسئول تغییر دادن دیگری نیستید
یکی از موقعیتهای فرساینده این است که فرد تمام انرژی خود را صرف تغییر دادن شریکش کند.
ممکن است بارها توضیح بدهد، محبت بیشتری نشان دهد یا تلاش کند ثابت کند که قابل اعتماد است.
اما هیچکس نمیتواند به جای فرد دیگری درمان شود.
شما میتوانید درباره نیازهایتان صحبت کنید، مرز مشخص کنید و پیشنهاد کمک حرفهای بدهید؛ اما مسئولیت تغییر رفتار فرد مقابل بر عهده خودش است.
چه زمانی رابطه نیاز به توجه جدیتری دارد؟
اگر رابطه شامل ترس، تحقیر مداوم، تهدید، خشونت، اجبار، کنترل مالی یا اجتماعی، یا محدود کردن آزادی شماست، مسئله فقط «اختلاف شخصیتی» نیست.
در چنین شرایطی اولویت باید امنیت جسمی و روانی شما باشد.
در صورت وجود خشونت یا احتمال خطر، کمک گرفتن از افراد قابل اعتماد و خدمات تخصصی یا اضطراری اهمیت بیشتری از تلاش برای حل اختلاف به شکل معمول دارد.
همچنین زوجدرمانی در روابطی که خشونت یا کنترل شدید وجود دارد همیشه اولین انتخاب مناسب نیست و بهتر است شرایط ابتدا به صورت تخصصی ارزیابی شود.
چه زمانی رواندرمانی میتواند کمک کند؟
اگر در چنین رابطهای هستید و متوجه شدهاید اعتمادبهنفس، آرامش یا توان تصمیمگیری شما کاهش پیدا کرده است، گفتوگو با روانشناس میتواند کمککننده باشد.
هدف رواندرمانی لزوماً این نیست که به شما بگوید رابطه را ادامه دهید یا تمام کنید.
درمان میتواند کمک کند:
تجربه خودتان را واضحتر ببینید،
مرزهایتان را بشناسید،
میان احساس گناه و مسئولیت واقعی تفاوت بگذارید،
الگوهای رابطه را بررسی کنید،
و تصمیمی بگیرید که بیشتر با سلامت و ارزشهای شما هماهنگ باشد.
جمعبندی
اختلال شخصیت خودشیفته میتواند روابط صمیمی را پیچیده کند، بهویژه زمانی که نیاز به تحسین، حساسیت نسبت به انتقاد، دشواری در همدلی یا نپذیرفتن مسئولیت وارد رابطه میشود.
اما تشخیص این اختلال فقط بر اساس چند رفتار یا تجربه یک رابطه امکانپذیر نیست.
به جای اینکه تمام تمرکز خود را روی این سؤال بگذاریم که:
«آیا شریک من خودشیفته است؟»
گاهی سؤال مهمتر این است:
«من در این رابطه چگونه احساس میکنم و آیا احترام، امنیت، مرز و امکان گفتوگوی دوطرفه وجود دارد؟»
در یک رابطه سالم قرار نیست یکی از دو نفر برای حفظ آرامش دیگری، خودش را کوچکتر و کوچکتر کند.
صمیمیت زمانی امکانپذیر میشود که دو نفر بتوانند هم دیگری را ببینند و هم اجازه دهند خودشان دیده شوند.
اینستاگرام
بله
روبیکا
تلگرام